فصل پنجم

    آموزش و پرورش ابتدائى، متوسطه و عالى

    بخش اول : آموزش ابتدائى و متوسطه

 تأسيس مدرسه شوكتيه

    قبل از تأسيس مدارس به سبك جديد به طورى كه گفته شد،تعليم وتربيت در بيرجند بر عهده مكتب خانه‏ها بود، و افراد روحانى نقش مؤثرى درمكتب خانه‏ها داشتند. در همين رابطه هم زمان با انقلاب مشروطيت، امير اسماعيل خان شوكت الملك اول )عموى اسدالله علم( كه فاقد اولاد بود، ثلث اموال خود را وقف برامور خيريه كرد وتوليت آن را به برادر كوچكش محمد ابراهيم خان واگذار نمود.

    محمد ابراهيم خان علم موسوم به "شوكت الملك دوم" بعداز سفر به تهران واحراز مقام حكمرانى و امارت قاينات در صدد برآمد، موقوفه مذكور را در جهت ايجاد فضاى آموزشى به مصرف برساند. شوكت الملك تحت تأثير اقدام حسنه ميرزا تقى خان امير نظام فراهانى ملقب به امير كبير مبنى بر تأسيس مدرسه عالى دارالفنون )پنجم ربيع الاول 1268) و به كارگيرى 7 نفر معلم اتريشى و عده‏اى مترجم ايرانى كه درسال 1260 به فرانسه فرستاده شده بودند، درصدد برآمد، مدرسه مشابهى را در بيرجند تأسيس كند. لذا درسال 1325 قمرى مطابق با 1285 شمسى(1) درمحل حسينيه شوكتيه كه براى برگزارى مراسم عزادارى توسط برادرش )امير اسماعيل خان شوكت الملك( درسال 1312ه. ق.ساخته شده بود، اقدام به تأسيس مدرسه شوكتيه نمود. بايد در نظر داشت كه مدرسه شوكتيه پس از مدرسه عالى دارالفنون )سال 1268 ه. ق.( و مدرسه ابتدائى رشديه كه به همت حاجى ميرزا حسن تبريزى معروف به رشديه(2) )سال 1315 ه. ق.( در تهران تأسيس شد، سومين مدرسه‏اى از نوع مدارس جديد در ايران محسوب مى‏شود.

    محمد ابراهيم خان به منظور تشويق افراد به شركت دراين مدرسه، براى محصلين بى بضاعت و خانواده آنها كمك هاى نقدى و جنسى(3) تدارك ديد كه بسيار مؤثر افتاد. ضمناً آيت‏الله شيخ هادى هادوى‏كه از علماى طراز اول آن زمان بود، با اعزام تنها پسر خود به اين مدرسه در ذهن وفكر مردم اثرى عميق برجاى گذاشت وكار مدرسه رونق گرفت. مدرسه شوكتيه ابتدا به صورت مدرسه ابتدائى وچندى بعد دبيرستان شوكتيه نيز به آن افزوده شد. حقوق معلمين اين مدارس نيز از بودجه حكومتى سالانه به‏صورت نقدى و جنسى )گندم وآرد( پرداخت مىگرديد.

  در سال 1301 شمسى،(4) مدرسه نسوان در عمارت "قلعه"، افتتاح شد و سپس در سال 1303-1304 شمسى، در دوره دوم دبيرستان )سيكل دوم( دانش آموز پذيرفت. شوكت الملك دوم و هم چنين شيخ محمد موحد براى تشويق مردم و جذب بيشتر دانش آموزان دختران خود را به اين مدارس فرستادند، تابدين طريق مورد استقبال بيشتر عامه مردم قرار گيرد.

    در سال 1301 به منظور تصريح در پسرانه و دخترانه بودن مدارس، مدارس پسرانه به شوكتى و دخترانه به شوكتيه نامگذارى گرديد. ضمناً دبيرستان پسرانه شوكتى درسال 1303 از دبستان جدا شد.

    لازم به توضيح مى‏داند كه ساختمان مدرسه شوكتيه از محل موقوفات امير اسماعيل خان شوكت الملك اول درسال 1308 قمرى به دست استادان ومعماران يزدى شروع و در سال  1312 ه ق بناى آن به پايان رسيد.

    اين مدرسه داراى سردرى زيبا وعريض مى‏باشد كه به اتاق مقرنسى گچى راه مى‏يابد. درب ورودى مدرسه نيز بسيار قديمى وارزشمند است. بر سردر ورودى مدرسه كتيبه‏اى كه با گچ‏برى تاريخ بنا و مؤسس آن نوشته شده ديده مى‏شود. وقتى از در مدرسه داخل شويم بعداز گذشتن از اطاق مقرنسى، وارد دالان طولانى نيمه تاريك و زيبايى مى‏شويم كه داراى يك هشتى(5) مى‏باشد كه درى به داخل حوضخانه دارد و سابقاً نهرى از آب قصبه بيرجند از داخل آن مى‏گذشته است. در انتهاى دالان حياط بزرگى وجود دارد كه ساختمانهاى دو طبقه در سه جهت شمال، جنوب وشرق آن ساخته شده است. در طبقه اول سمت جنوب، ايوان بزرگى وجوددارد كه سقف آن از نظر ساختمانى اعجاب‏انگيز است و معلوم نيست كه اين ايوان كه به عرض 8-10 متر در جلو و با عرض بيشتر در دهنه عقب مى‏باشد چگونه مسقف گرديده است.

    شادروان سيد محمد فرزان در سال 1315 براى بار دوم به بيرجند منتقل و به سمت معاون اداره معارف و اوقاف ايالتى مكران وزير نظر وزارت معارف واوقاف و صنايع مستظرفه منصوب مى‏شود. ضمناً تا سال 1320 برنامه‏هاى مدارس زابل و زاهدان زير نظر و تأييد اداره معارف بيرجند تهيه وتنظيم مى‏شده و گواهى‏هاى صادره از مدارس سيستان و بلوچستان به تأييد مدارس شوكتى بيرجند مى‏رسيده است.(6)

    دريادداشت‏هاى فرهنگى شادروان ذبيح الله ناصح چنين آمده است" دراواخر سال 1330 شنيده شد كه وزارت فرهنگ، طرحى تهيه نموده كه به موجب آن، كشور به چهارده قسمت تقسيم وهر قسمت تحت نظر يك نفر مأمور عالى مقام اداره خواهد شد. از اين چهارده قسمت، هفت قسمت به نام استان و بقيه به نام ناحيه خواهد بود. از جمله: "ادارات فرهنگ قاينات"و "سيستان و بلوچستان" يك ناحيه فرهنگى را تشكيل خواهد داد و مركز آن بيرجند خواهد بود، هنوز تا تاريخ خرداد 1331 چنين طرحى به تصويب نرسيده است."(7)

    گفتنى است، براساس يك برگ صورت هزينه كه‏از مدرسه نهبندان به دست آمده است حقوق كاركنان مدرسه شوكتيه درسال 1300 شمسى به شرح زير بوده است:

 1. آقاى ميرزامحمد ناصح مدير مدرسه ماهانه 200 ريال

 2. آقاى شيخ محمدتقى معلم ماهانه 100 ريال

 3. حاجى عباس  فراش ماهانه 60 ريال

    تعداد محصلين مدرسه شوكتيه بيرجند درسال اول شامل دو كلاس درحدود 40 نفر بود كه تقريباً نصف آنها سواد خواندن و نوشتن داشتند و بقيه به مكتب ومدرسه نرفته بودند.

    دروس مدرسه ابتدائى شوكتيه چنانچه بخوبى ارزيابى شوند بحق از دروس دوره دوم دبيرستانهاى فعلى مشكل‏تر بوده است(8).

    متعاقب مدارس شوكتيه بيرجند، مدارس ديگرى در قاين در سال 1298 شمسى، نهبندان 1299 شمسى، دشت بياض و سربيشه 1300 شمسى و تاسال 1306 درمناطق زيركوه، درميان، گزيك، خوسف، درخش وگل و فريز، مود، گيو، موسويه، مختاران نيز مدارس شوكتيه تأسيس گرديد. در سال 1297 شمسى سيد محمد فرزان از مشهد به بيرجند منتقل شد و به تقاضاى شوكت الملك براى تأسيس مدارس شوكتى درزابل و زاهدان رهسپار گرديد وعلى‏رغم مخالفت بعضى از افراد و سرداران متعصب در اين كار موفق شد واعتماد مردم را نسبت به خود جلب نمود(9).

    درمورد تأسيس اين مدارس، جلالى نائينى چنين اظهارنظر مى‏كند: "تأسيس اين مدارس در چنين تاريخى آن هم درشهرمذهبى بيرجند كه جمعيت آن روز آن بيش از 000/100 نفر بالغ نمى‏شد، به قدرت شخصى و سياسى شوكت الملك علم بستگى داشته و با تأسيس اين مدارس توانست عده كثيرى از اهالى بيرجند وقاينات را به علوم جديد آشنا سازد و نظر ساير شهرهاى خراسان وسيستان و بلوچستان رابه اين امر جلب نمايد.(10)

    شادروان ميرزا ذبيح‏الله ناصح كه خود از محصلين دوره اول اين مدارس بوده در يادداشت‏هاى خود نوشته است: "شوكت الملك براى مديريت و تأسيس شوكتيه بيرجند از دو نفر افراد فاضل كاشان به اسامى ميرزا احمد نراقى و شيخ احمد سليمانى نراقى و براى تدريس دروس فرانسه وانگليسى و رياضيات از سه نفر تبعه فرانسه، انگلستان و هندوستان دعوت مى‏نمايد.

    مديران اوليه مدرسه دخترانه شوكتيه به ترتيب عبارت بوده‏اند از: خانم طوبى محمودى، شاهزاده ابوالملوكى، بانو حكيم‏الهى، فاطمه علم )دختر امير ابراهيم شوكت الملك(، حميده شيبانى، بانو سلطنت احمدى )قوامى(، وبانو بهجت بهرمان، كه در انتخاب يكايك آنها مطالعه و دقت عمل زيادى شده بود.

    روان شاد سيد غلامرضا سعيدى كه خود از شاگردان دوره اول مدرسه شوكتى بيرجند بوده در مصاحبه خود با نشريه شماره 2 دانشگاه آزاد اسلامى، دررابطه باتأسيس مدرسه شوكتى چنين عنوان مى‏كند: » گشايش اين مدرسه به هيچ وجه با اوضاع آن روز بيرجند، تناسب نداشت بخصوص با روحيه خاص مرحوم شيخ محمد باقر كه به تجدد، روى خوش‏نشان نمى‏داد، ولى مرحوم شيخ هادى تنها پسرش را به مدرسه جديد فرستاد و باعث گشايش مدرسه شد. با اين وجود، تعداد محصلين به چهل‏نفر نرسيد. مرحوم شيخ هادى خود درامتحانات مدرسه شركت داشت و رئيس هيأت ممتحنه بود... بعد از 15 تا 20 سال عده محصلين به 300 نفر رسيده بود(11).

  يكى از مأمورين سياسى انگليس در سفرنامه خود به مقامات بالاتر گزارش مى‏دهد »در اين گوشه دورافتاده كشور ايران چنين مدرسه‏اى تأسيس شده كه داراى 300 محصل است و تأسيس اين مدرسه نشان مى‏دهد كه اين مملكت قابل تسخير نيست«(12)...آقاى سعيدى اضافه مى‏كند، »كه اگر در تربيت اصيل اسلامى در بيرجند سهمى داريم، قسمت عمده آن محصول مراقبت و توجه آن مرد بزرگ )شيخ هادى( بوده است.«

    مدارس فوق با برنامه خاص خود و با استفاده از كمك‏هاى مالى و جنسى امير و موقوفات مربوطه، به كار خود ادامه داد تا اينكه وزارت معارف وقت )آموزش و پرورش فعلى( تصميم گرفت كه برنامه درسى كليه مدارس را يكسان سازد و در نتيجه اين مدارس در سال 1308 شمسى به وزارت معارف تحويل شد.معلمين مختار بودند كه در سازمان وزارت معارف باقى بمانند و يا ترك خدمت نمايند. البته تا چند سال به طور غير رسمى اين مدارس تحت نظر شوكت الملك يا نماينده ايشان آقاى محمد على منصف اداره مى‏شدند.

    از بركت تأسيس مدارس شوكتى در سال 1325 ه ق. سالها ادارات ساير شهرستانها از چاه بهار تا سرخس، زير نظر فرهيختگان بيرجندى قرار داشت و يا اينكه بيرجنديها در امر اداره آنها مستقيماً مشاركت داشته‏اند، جالب توجه است كه در حدود سال 1315 ه ش چنانكه قبلاً نيز گفته شد اداره فرهنگ بيرجند به نام فرهنگ بيرجند و مكران )سيستان و بلوچستان( خوانده مى‏شد و سيد على تمدن رئيس اين اداره بوده است به طور كلى بيرجنديها نقش عمده‏اى در امر گشايش و اداره مؤسسات آموزشى سيستان و بلوچستان و جنوب خراسان داشته‏اند.

 مدرسه شوكتى، در ابتدا يك دبستان شش كلاسه بود، كه چندى بعد به صورت يك مدرسه 9 كلاسه و سپس به صورت يك مدرسه 12 كلاسه درآمد. دبيرستان داراى دو مقطع سيكل اول و دوم بود و در هر مقطع گواهى نامه مى‏داد.

    شوكت الملك علم )محمد ابراهيم‏خان( همان طور كه گفته شد استادانى را براى آموزش محصلين فراخواند. اين اساتيد از كشورهاى فرانسه، انگلستان و هندوستان و نيز افراد فاضلى از گوشه و كنار مملكت، بويژه كاشان و تهران انتخاب شده بودند. كه به خاطر حضور استادان فرانسوى، انگليسى و هندى، علاوه بر دروس دارالفنون، زبانهاى انگليسى و فرانسه نيز در دبستان و دبيرستان تدريس مى‏شد.

    كيفيت و كميت آموزش مدارس شوكتى‏در سطح بالائى بود، به طورى كه دركلاس پنجم دبستان كليله و دمنه و زبان انگليسى وفرانسه تدريس مى‏شد. حقوق معلمين و وسايل تحصيل محصلين از طريق موقوفات شوكت الملك به صورت جيره غذائى و نقدى پرداخت مى‏گرديد.

اداره آموزش وپرورش شهرستان بيرجند

    همان‏طور كه گفته شد، آموزش و پرورش شهرستان بيرجند باافتتاح مدارس  شوكتى درسال 1335 ه ق آغاز شده است. اداره مربوط به مدارس تا سال 1308 به عهده محمد ابراهيم علم )موسوم به شوكت الملك( واز سال 1308 به عهده اداره معارف شهرستان بيرجند كه چندى بعد مكران نيز به آن اضافه شد به عهده دولت مركزى بود.

    امر تأسيس مدارس شوكتى در نقاط مختلف شهرستان بيرجند در آن روزها موجب شد كه على رغم فواصل زياد آباديها از يكديگر و استضعاف منطقه بر تعداد باسوادان منطقه افزايش چشمگيرى حاصل شود تا جائى كه اداره آموزش و پرورش بيرجند طى ساليان متمادى توانست، با تربيت افراد تحصيل كرده موجبات گسترش آموزش و پرورش را در استانهاى هم جوار فراهم سازد.

    آمار تعداد آموزشگاهها و محصلين بيرجند درسال تحصيلى 72-1371 به شرح جدولهاى پيوست مى‏باشد.

   ضمناً دربيرجند دو كتابخانه عمومى و دو مركز فرهنگى هنرى، كانون پرورش فكرى كودكان و نوجوانان فعاليت دارند. به آمار فوق بايد 16 واحد آموزش باصطلاح غير انتفاعى شامل 6 دبستان، 6 مدرسه راهنمايى و 4 دبيرستان نيز اضافه نمود.

 تعداد دانش آموزان درمقاطع مختلف تحصيلى درسال76 -1375

    آموزش وپرورش شهرستان بيرجند درسال تحصيلى 76-75 داراى 71406 نفر دانش‏آموز بوده است. از اين تعداد 42076 نفر در مناطق شهرى و 29332 نفر درنقاط روستائى واز نظر جنس تعداد محصلين پسر 39018 نفر معادل و دانش آموزان دختر 32388 نفر معادل45 % بوده است.(13)

    از مجموع دانش آموزان شهرستان 1136 نفر ويا 1% درمقطع كودكستان، 38652 نفر و يا در حدود13/54 درصد درمقطع ابتدائى، 18687 نفر ويا درحدود26% درمقطع راهنمائى و 12931 نفر ويا 18% درمقطع متوسطه مشغول به تحصيل بوده‏اند.

    تعداد كادر آموزشى شهرستان بيرجند درسال تحصيلى  74-3191،75 نفر بوده است. از اين تعداد 1688 نفر درمقطع ابتدائى، 796 نفر در مقطع راهنمائى و 619 نفر درمقطع متوسطه به تدريس اشتغال داشته‏اند.

    نسبت دانش‏آموز به معلم درمقطع ابتدائى 22% درمقطع راهنمائى 23% ودرمقطع متوسطه 20% )دراين محاسبه كادر آموزش سال قبل منظور شده كه طبعاً باسال 1375-76 اختلافاتى دارد( و نسبت دانش آموزان به جمعيت شهرستان معادل 26% بوده‏است.

    اداره آموزش و پرورش شهرستان بيرجند داراى مؤسسات آموزش عالى در سطوح كاردانى و كارشناسى در امر تربيت دبير در زمينه‏هاى مختلف آموزشى نيز مى‏باشد. مركز تربيت معلم شهيد باهنر، مركز آموزش عالى فرهنگيان، آموزشكده فنى وحرفه‏اى سپيده كاشانى وآموزشكده فنى وحرفه‏اى ابن حسام از جمله مؤسسات آموزشى اداره آموزش و پرورش بيرجند مى‏باشند.

 متعاقباً به تشريح تاريخچه و كاركرد آنها پرداخته مى‏شود.

  سازمان ملى پرورش استعدادهاى  درخشان در بيرجند(14)

    مراكز آموزشى اين سازمان، درزمينى به مساحت 21000 متر مربع و درسال 1370 بنا گرديده و از امكانات آموزشى خوبى از قبيل رايانه، وسايل سمعى و بصرى، كتابخانه، آزمايشگاههاى فيزيك، شيمى و زيست شناسى برخوردار است.

 اين سازمان كار خود رااز سال 1370 باافتتاح مركز پسرانه شهيد بهشتى و مركز دخترانه فرزانگان آغاز نمود. اين مراكز كه شامل مقاطع راهنمايى و دبيرستان مى‏باشند، دانش آموزان خود را از طريق امتحان سراسرى مى‏پذيرند.

    در سال 1377 در هر مركز 40 نفر دانش آموز به‏تحصيل اشتغال داشته، كه درمسابقات و امتحانات مختلف، رتبه‏هاى خوبى كسب كرده‏اند.

    درصد قبولى دانش آموزان مراكز ياد شده در مسابقات سراسرى ورود به دانشگاهها در سال 1377 معادل 83% بوده است. از 47 دانش آموز پسر، 39 نفر و از 24 نفر دانش آموز دختر، 19نفر در دانشگاههاى دولتى و بويژه دررشته‏هاى فنى -مهندسى و پزشكى پذيرفته شده‏اند.

    نهضت سواد آموزى

    با پيام تاريخى 1358/10/7 امام خمينى )ره( برنامه همگانى مبارزه با بيسوادى آغاز شد. به دنبال صدور فرمان مذكور، سازمان نهضت سواد آموزى تأسيس شد و درسال 1361 با تصويب مجلس شوراى اسلامى به وزارت آموزش و پرورش پيوست.

    اهداف سازمان نهضت سواد آموزى براساس قانون مصوب مجلس شوراى‏ا سلامى عبارت است از:

 1. آموزش وانتقال مهارت خواندن و نوشتن و حساب كردن به بى سوادان جامعه.

 2. تربيت و بالا بردن سطح فرهنگ و نشر فرهنگ اسلامى متناسب با سواد آموزان براساس اهداف و وظايف سازمان نهضت سواد آموزى

   راهبردهاى سواد آموزى شامل دو عنوان كلى مى‏باشد:

 الف . آموختن براى خواندن

 ب . خواندن براى آموختن

 در راهبرد نخست به افراد آموزش داده مى‏شود تا بتوانند بخوانند و بنويسند و در راهبرد دوم افراد از مهارت خواندن به منظور افزايش آگاهى براى بهترزندگى كردن سود برند.

    دوره هاى مختلف نهضت سواد آموزى در مورد بزرگسالان در بعد از ظهرها و در مورد افراد لازم التعليم روزانه تشكيل مى‏شود.

    دوره هاى نهضت براى بزرگسالان شامل مقدماتى )سال اول و دوم(، تكميلى )معادل سوم(، پايانى )معادل چهارم( و نهايتاً پنجم مى‏باشد. اين دوره‏ها در مورد افراد لازم‏التعليم مانند دبستانهاى كشور از كلاس اول تا پنجم است.

    براساس مجوز قانونى از سال 1365،  نهضت سوادآموزى در مناطقى كه كودكان لازم‏التعليم تحت پوشش آموزش و پرورش قرار نمى‏گيرند، به منظور جلوگيرى از بيسوادى و برخوردارى آنان ازآموزش ابتدائى اقدام مى‏نمايد.

    نهضت سواد آموزى شهرستان بيرجند باتوجه به مراتب فوق از سال تحصيلى67-66 لغايت 79-78، با تشكيل 1902 كلاس، تعداد 22507 دانش‏آموز لازم‏التعليم )روزانه يا دانش‏آموز( علاوه بر كلاس‏هاى آموزش بزرگسالان )عصرانه‏يا سوادآموز( تحت پوشش داشته است.

    آمار سال تحصيلى 78-79 نهضت در مناطق شهرى شهرستان شامل 128 كلاس با 1627 سوادآموز و در مناطق روستائى شامل 94 كلاس با 776 دانش ‏آموز بوده است. 

 آموزش وپرورش دانش‏آموزان استثنائى(15)

    آموزش و توان بخشى كودكان ودانش‏آموزان استثنائى، يعنى افرادى كه به دلايل خاص ذهنى، جسمى، عاطفى و روانى قادر نيستند از برنامه‏هاى آموزشى عادى به نحو مطلوبى برخوردار گردند، هدف اصلى آموزش و پرورش استثنائى مى‏باشد.

    هفت گروه كودك و دانش‏آموز به شرح زير تحت پوشش اين سازمان قرار مى‏گيرند:

 1. نابينايان و نيمه نابينايان

 2. ناشنوايان و نيمه ناشنوايان

 3. عقب ماندگان ذهنى

 4. واجدين اختلالات روانى

 5. چند معلوليتى ها

 6. معلولين جسمى - حركتى

 7. ناتوانان يادگيرى

    درشهر بيرجند سه مركز آموزش به نام "وصال" )مخصوص دانش‏آموزان نابينا و ناشنوا(، "حكمت" )ويژه دانش‏آموزان كم توان ذهنى پسر( و تدبير )مخصوص دانش‏آموزان كم توان ذهنى دختر( با 74 نفر پرسنل وجود دارد كه 500 نفر دانش‏آموز را تحت پوشش دارد. سه مركز مذكور داراى 50 كلاس خاص به شرح زير مى‏باشد.

 درگروه دانش‏آموزان نابينا و نيمه نابينا  5  كلاس  با 50  دانش‏آموز

 درگروه دانش‏آموزان ناشنوا و نيمه ناشنوا  8  كلاس  با 60 دانش‏آموز

 درگروه‏دانش‏آموزان‏كم‏توان‏ذهنى،چندمعلوليتى،جسمى‏وحركتى 37 كلاس با 350   دانش‏آموز

 ضمناً تمام كلاسها به صورت روزانه مى‏باشند.

    دربيرجند مركز جديدالاحداث "وصال" كه توسط افراد خيّر ونيكوكار ساخته شده آماده بهره‏بردارى مى‏باشد ويك باب مركز آموزشى ديگر در دست ساخت است.

    درسطح استانها مديريت كل آموزش و پرورش استثنائى وجود دارد كه امور مربوط به‏مراكز آموزشى كودكان و دانش‏آموزان استثنائى شهرستانها مستقيماً توسط مديريت استان اداره و برنامه‏ريزى مى‏شود. 

 مركز آموزش كشاورزى محمديه بيرجند

    مركز آموزش كشاورزى بيرجند درسال 1351 باهدف آموزشهاى رسمى وغيررسمى به روستازادگان، كشاورزان منطقه جنوب خراسان، و آموزش ضمن خدمت كاركنان وزارت كشاورزى در مزرعه محمّديه واقع در 18 كيلومترى غرب بيرجند با زدن كلنگ احداث آن تأسيس شده است.

    فعاليت رسمى اين مركز از سال 1356 باتكميل فضاهاى آموزشى و ادارى و خوابگاهها به ظرفيت 460 نفر با پذيرش 35 دانش آموز براى گذرانيدن دوره چهارساله كشاوزى درسطح ديپلم آغاز شده است.

    مساحت فضاهاى آموزشى، ادارى ، ورزشى وخوابگاههاى دانش آموزان و منازل كاركنان در حدود 17600 متر مربع ومساحت كل مركز شامل باغها، مزارع، زمين‏هاى آيش بيش از 1613 هكتاراست كه باتوجه به 502 متر مكعب آب شيرين درساعت، از بزرگترين مراكز آموزش كشاورزى ايران محسوب مى‏شود.

    عملكرد آموزشهاى رسمى وغير رسمى اين مركز از بدو شروع تا خرداد 1378 به شرح زير مى‏باشد:

  الف. آموزشهاى رسمى:

 1) فارغ التحصيل در رشته كشاورزى عمومى )مقطع ديپلم( 409  نفر

 2) فارغ‏التحصيل در رشته امور زراعى وباغى نظام جديد آموزش متوسطه 106 نفر

 3) فارغ‏التحصيل در رشته تكنولوژى توليدات باغى)مقطع كاردانى( 86 نفر

 4) شاغلين وزارت كشاورزى در رشته گياهان داروئى و معطر درمقطع كاردانى 100 نفر

  ب. آموزشهاى غير رسمى:

 1) برگزارى دوره‏هاى آموزشى زراعت، باغبانى و دفع آفات از سال 67 لغايت 77 تعداد 13500 نفر

 2) برگزارى دوره‏هاى آموزشى ضمن خدمت كاركنان وزارت كشاورزى از سال 67 لغايت 77 درمقاطع تكنسين،كاردانى و كارشناسى 3000 نفر

 مركز آموزشى كشاورزى بيرجند از نظر برنامه‏هاى آموزشى زيرنظر دانشگاه جامع تكنولوژى تهران مى‏باشد.

    بخش‏هاى آموزشى اين مركز عبارتنداز: آموزش زراعت، آموزش باغبانى، آموزش ماشين‏هاى كشاورزى، آموزش دامپرورى، آموزش حفظ نباتات

    مركز آموزش كشاورزى درسالهاى گذشته از طريق آزمون از بين قبول شدگان دوره راهنمائى تحصيلى، محصل مى‏پذيرفت. ليكن از سال 1375 از بين داوطلبان قبول شده سال اول دبيرستانهاى نظام جديد دانش آموز مى‏پذيرد. واجدين شرايط پس از دوسال به اخذ مدرك ديپلم نائل مى‏شوند.

    پرسنل اين مركز درحال حاضر شامل 2 نفر كارشناس ارشد، 11 نفر كارشناس، 3 نفر كاردان، 8نفر ديپلم و 32 نفر زير ديپلم مى‏باشد.

    مديران اين مركز آموزشى از بدو تأسيس تاكنون به‏شرح زير بوده‏اند:

          نام                      دوره مديريت      سطح تحصيل

 1. آقاى اسكندر مهرابى      (1 سال(         كارشناس

 2. آقاى بهرام رهنمامقدم    (3 سال(         كارشناس

 3. آقاى حسن عليزاده        (2 سال(         كارشناس

 4. آقاى محمد على فلكى   (2 سال(         كارشناس

 5. آقاى محمدرضا كوزه‏گران (2 سال(         كارشناس

 6. آقاى قربانعلى جعفرى     (1 سال(         كارشناس

 7. آقاى حسين لطفى        (5 سال(         كاردان

 8. آقاى حسين سابقى      (3 سال(         كارشناس

 9. آقاى على محمدشاه بيگى (4 سال(     كارشناس

 10. آقاى محمدرضاكوزه‏گران )ازخرداد 78)   كارشناس ارشد

 مراكز آموزشى و تعداد دانش‏آموزان در مناطق شهرى و روستايى

 تعداد مراكز و دانش‏آموزان هر يك از آنها در مناطق شهرى و روستائى به شرح جدول شماره 32 مى‏باشد.  

    مديران و مدرسين معارف شوكتى و دولتى(16)

    همان‏طور كه مذكور افتاد شوكت الملك براى مديريت و تأسيس مدرسه شوكتيه از دو نفر افراد فاضل كاشان به اسامى ميرزا احمد نراقى و شيخ احمد سليمانى نراقى دعوت نمود. ساير معلمان اوليه مدرسه شوكتيه عبارت بودند از :

    1). ميرزا محمدحسين مشهور به بزرگ 2). ميرزا محمدحسين مهتدى

    3). محمدعلى ميرزا نجف )معلم خط( 4). ميرزا مهدى نراقى )معلم زبان فرانسه، هيئت و تاريخ(

    5). سه نفر از اتباع كشورهاى انگلستان، فرانسه و هندوستان

 پس از چندى دكتر محمود كسروى و ابوالقاسم واثق نيز به جمع مدرسين اضافه شدند، به مرور زمان از محصلين لايق و درس خوان كه حداقل سيكل اول دبيرستان را به پايان برده بودند از قبيل: سيد محمد فرزان، ميرزا ذبيح‏الله ناصح، ميرمحمد گواهى )بهنيا(، ميرزا مجمدحسين افتخارى، ميرزا محمدحسن غنى، ميرزا محمدباقر فريدى، ميرزا هادى سالك‏زاده، شيخ عبدالله هادوى، ميرزا اسدالله ناصح، شيخ‏على‏اكبر ناصح، ميرزا عبدالعلى طوفانى، شيخ محمدرضا ناصح، ميرزا محمدناصح، شيخ على شفيعى، ميرزا احمد ناصح براى تدريس و مديريت مدارس شوكتى در بيرجند، در ميان، قاين، موسويه، گيومختاران و سربيشه استفاده مى‏شد.

    از گردانندگان اصلى مدارس شركتى مى‏توان از محمدعلى منصف كه بعداً چندين دوره وكالت مجلس شوراى ملى را داشته و نيز على‏محمد راغبى كه بر امور مالى معارف شوكتى نظارت داشته نام برد.

    معارف شوكتى تا سال 1317 هجرى شمسى از محل عوايد موقوفات شوكتى اداره و روز به روز بر توسعه آن افزوده مى‏شد، تا اينكه در سال مذكور برحسب قانون معارف شوكتى به وزارت معارف آنزمان ازنظر برنامه و بودجه منتقل شد و معارف دولتى جايگزين آن گرديد.

    مديران معارف دولتى )آموزش و پرورش فعلى( پس از تحويل معارف شوكتى به ترتيب عبارت بوده‏اند از: شيخ احمد نراقى سليمانى2) ناطقى 3) سيدعلى تمدن، 4) صفارى، 5)مرتضى مدرسى، 6). ذبيح‏الله ناصح، 7). سيد محمد فرزان، 8). ابوالفضل علمى، 9).محسن سميعى، 10). محمدرضا حجازيان، 11). محمدعلى فيروزكوهى 12). غلامحسين حافظى، 13). صمد ساتراپ، 14). شعبانعلى كميلى، 15). كاظم غنى، 16). محمدحسين جاجوئى، 17). حسين وريدى، 18). شمس‏الدين سراوانى، 19). محمدعلى حسين‏زاده 20). مهدى سيارى، 21). سيدجواد هاشمى، 22). سيد محمد خراشادى، 32). على سرورى، 24) محمد ديمه‏ور، 25). محمدحسن مقرى 

 بخش دوم : آموزش عالى در بيرجند

    توسعه پيوسته آموزش متوسطه درشهرستانها هميشه اين خطر را در پيش داشته كه وقتى فرد براى ادامه تحصيل درمحل ديگرى تحصيل كرد ومتناسب با تخصص خود كار وحرفه‏اى در محل خود نيافت، به زادگاه خود باز نگردد و در نتيجه كليه هزينه‏ها و خدماتى كه براى او انجام شده به نفع مناطق ديگر تمام شود.

    توسعه آموزش عالى در يك شهر نه تنها موجب بالا رفتن كيفيت تحصيلات متوسطه و حرفه‏اى مى‏گردد، بلكه يك هيجان عمومى براى تحصيلات عالى وايجاد انگيزه براى افرادى مى‏شود كه توان مالى كافى براى تحصيل و اسكان درمناطق ديگر ندارند.

    ايجاد مؤسسات آموزش عالى ضمن ايجاد اشتغال، رفاه عمومى و توسعه پايدار به‏دنبال دارد واز مهاجرت خانواده‏ها جلوگيرى مى‏كند.

    از ديگر آثار آموزش عالى، كنترل مواليد، سعى وافى درتعليم وتربيت فرزندان، تغيير الگوى زندگى از لحاظ مسكن، غذا، لباس و امور اجتماعى مى‏باشد. وجود نيروى  انسانى،توانائى برنامه‏ريزى صحيح براى رشد همه جانبه آتى را فراهم مى‏سازد.

    در بيرجند درحال حاضر خوشبختانه 5 دانشگاه شامل دانشگاههاى بيرجند، علوم پزشكى و خدمات بهداشتى و درمانى، آزاد اسلامى،  پيام نور و صنايع ومعادن وجود دارد. بعلاوه در بيرجند "مركز تحقيقات كويرى وبيابانى ايران" وابسته به دانشگاه تهران نيز فعاليت پژوهشى دارد.

    علاوه بر دانشگاههاى ياد شده، در بيرجند چندين مركز آموزش عالى ديگر نيز وجود دارد كه درمقاطع كاردانى و كارشناسى و يا آموزش ضمن خدمت دانشجو مى‏پذيرند.

    تاريخچه تأسيس وخدمات هر يك از مراكز آموزش عالى متعاقباً توضيح داده مى‏شود.

   دانشگاه بيرجند در دو منطقه شوكت آباد )واقع در كيلومتر 7 جاده بيرجند زاهدان( و منطقه اميرآباد )واقع در كيلومتر 16 جاده بيرجند -كرمان( فعاليت دارد. كل مساحت مناطق آموزشى از مرز 1000 هكتار تجاوز مى‏كند. فضاهاى فيزيكى اين دانشگاه شامل: ساختمانهاى ادارى - آموزشى وخوابگاهى بيش‏از 63000 متر مربع مى‏باشد. اميد است بااجراى طرح جامع دانشگاه، درقالب چهار برنامه پنجساله شهرك دانشگاهى با بيش از 14000 دانشجو و 14 دانشكده ايجاد شود.

دوره شبانه دانشگاه بيرجند

    دوره شبانه دانشگاه بيرجند درسال تحصيلى70-69 ، درراستاى گسترش آموزش عالى درجامعه ودرپاسخ به متقاضيان ورود به آموزش عالى، براساس موضوع تبصره 48 قانون بودجه برنامه اول عمرانى دولت ايجاد گرديده است.

    دوره شبانه دانشگاه بيرجند از سال تحصيلى 71-70در دو رشته "زمين شناسى" با تعداد 68 دانشجو و در "رشته شيمى محض" با 61 نفر دانشجو فعاليت خود را آغاز كرده‏است. همچنين درسال تحصيلى 71-72 دو رشته "علوم تربيتى" و "زبان و ادبيات فارسى" نيز بر رشته‏هاى اين دوره شبانه اضافه گرديده. و درحال حاضر دوره شبانه دانشگاه در 11 زمينه فعاليت دارد.

 فعاليت‏هاى پژوهشى دانشگاه بيرجند تا شهريور ماه 1376

    1.پروژه‏هاى تحقيقاتى خاتمه يافته  19 طرح

    2. پروژه‏هاى تحقيقاتى در دست اجرا  18 طرح

    3. مأمور به تحصيل در سطح دانشورى  8 نفر

    4. مأمور به تحصيل در سطح هيأت علمى 35 نفر

    5. بورسيه   21 نفر

 رشته‏هاى تحصيلى دانشگاه بيرجند

    رشته‏هاى تحصيلى دانشگاه بيرجند، همايش‏هاى برگزار شده و فهرست رؤساى دانشگاه مذكور از بدو تأسيس به ترتيب به شرح جدولهاى شماره 41 40 و 42 مى‏باشد.

زندگى‏نامه دكتر محمد حسن كريم‏پور

    درسال 1330 دربيرجند متولد شد وپس از گذراندن تحصيلات ابتدائى ومتوسطه عازم مشهد گرديد. وى در دانشگاه مشهد درسال 1353 به اخذ ليسانس زمين شناسى نائل آمد، همچنين درسال 1355 ديپلم آتشفشان شناسى، را از امپريال كالج لندن دريافت كرد. پس از آن، دوره‏هاى فوق ليسانس ودكترى خود را در زمينه زمين شناسى و اكتشاف معدن در دانشگاه كلراددوى آمريكا در سال 1361 به اتمام رساند. ايشان چندين مقاله به زبان فارسى و انگليسى نوشته و باانجام تحقيقات متعدد در سال 1371 به پژوهشگر نمونه دانشگاه فردوسى مشهد، انتخاب شد.

 تأليفات ايشان تاكنون به شرح زير مى‏باشد:

 - زمين شناسى اقتصادى كاربردى سال 1368

 - كانى‏ها و سنگ‏هاى صنعتى سال 1369

 - بلورشناسى و كانى‏شناسى نورى سال 1370

    آقاى كريم پور درسال 1362 به استخدام گروه زمين شناسى دانشگاه فردوسى مشهد درآمده و دانشيار پايه 18 اين دانشگاه مى‏باشند. وى درطى مأموريتى به مدت 6 سال عازم بيرجند شد و در سمت رئيس دانشگاه بيرجند و تدريس دروس زمين شناسى دانشكده علوم خدمت نموده است. همچنين با تنظيم گزارشهاى متعدد مبنى بر شناساندن امكانات بيرجند به عنوان مركز استان خراسان جنوبى صميمانه كوشيده است.

 زندگى‏نامه دكتر غلامرضا محتشمى

    آقاى محتشمى از تاريخ 13/5/77به عنوان رئيس دانشگاه بيرجند انجام وظيفه مى‏نمايد. ايشان تحصيلات ابتدائى و متوسطه خود را دربيرجند و تحصيلات ليسانس و فوق ليسانس خود را درسال 1358 در دانشگاه شهيد بهشتى و تحصيلات دكترى خود را درسال 1376 دردانشگاه شفيليد انگلستان گذرانيده است. آقاى محتشمى متولد بيرجند است وقبل از شروع به تحصيلات عاليه، چندسالى درآموزش و پرورش بيرجند خدمت نموده است. وى پس ازاينكه دوره فوق ليسانس رابه پايان رساند، از سال 1364 به عضويت هيأت علمى دانشگاه بيرجند درآمده است. اميد است آقاى دكتر محتشمى در مسئوليت خطيرى كه پذيرفته‏اند موفق باشند.

 2. دانشگاه آزاد اسلامى بيرجند

    دانشگاه آزاداسلامى درسطح كشور، بنا به پيشنهاد آقاى هاشمى رفسنجانى و فرمان حضرت امام )ره( در 3 ارديبهشت ماه 1361 تأسيس شد. درحال حاضر اين دانشگاه با 126 واحد درون مرزى و 3 واحد برون مرزى، داراى 650 هزار دانشجو مى‏باشد. واحدهاى دانشگاه‏آزاد اسلامى از حيث داشتن فضا، امكانات آموزشى و ديگر اختصاصات، به واحدهاى كوچك، متوسط، بزرگ، بسيار بزرگ و جامع تقسيم مى‏شوند.

    دانشگاه آزاد اسلامى بيرجند براساس نياز منطقه و باهمت مسئولين دلسوز وبومى‏اين شهرستان، آقايان دكتر سيد عبداللَّه علوى و دكتر جمشيد درويش و باحمايت امام جمعه وقت بيرجند، جضرت حجةالاسلام فقهى در18/2/63 تأسيس گرديد و درمهرماه 63 با تعداد 57 نفر دانشجو در رشته ادبيات فارسى شروع به كار كرد.

    دانشگاه آزاد اسلامى بيرجند در مهرماه  4000،1376 دانشجو، و 146 عضو هيأت علمى نيمه وقت وتمام وقت داشته و تا تيرماه 1378 تعداد 3832 نفر درمقاطع مختلف تحصيلى فارغ‏التحصيل شده‏اند. به منظور آشنائى با رشته‏هاى تحصيلى اين دانشگاه در مهرماه 1376 به جدول شماره 43 مراجعه شود.

    ازمهرماه 1376، رشته‏هاى مهندسى كشاورزى )زراعت(، درسطح كارشناسى ارشد و مهندسى شيمى وصنايع دستى )فرش( در سطح كارشناسى و كتابدارى و سراميك درسطح كاردانى بر رشته‏هاى دانشگاه اضافه شده است.

    فضاى آموزشى وادارى اين دانشگاه، شامل يك ساختمان نوساز با 9 هزار متر مربع زيربنا، استادسرا و 130 هكتار مزرعه درروستاهاى بيدخت و حاجى‏آباد مى‏باشد. ضمناً باغ معروف شوكت آباد كه يكى‏از زيباترين اماكن جنوب خراسان است دراختيار اين دانشگاه قرار دارد.

    كتابخانه اين دانشگاه با بيش از 9 هزار عنوان و 17 هزار جلد كتاب از كتابخانه‏هاى غنى شهر محسوب مى‏شود. )ضمناً كتابهاى شادروان محمد بهنيا نيز به‏اين كتابخانه اهداء شده است.( اين دانشگاه، علاوه بر كتابخانه، داراى 12 آزمايشگاه مجهز، درزمينه‏هاى علوم مى‏باشد. بخش رايانه اين دانشگاه مجهز به سيستم رايانه‏اى »وكس VAX »است كه پيشرفته‏ترين سيستم رايانه‏اى محسوب مى‏شود. تعداد رايانه‏هاى اين دانشگاه درسال 76، تعداد 34 دستگاه بوده است.

    براى اسكان دانشجويان غير بومى دختر و پسر، 8 باب ساختمان استيجارى و ملكى به ظرفيت 410 نفر اختصاص داده شده است سال       (1376).

 زندگى‏نامه دكتر عبداللَّه علوى

    درسال 1320 درروستاى نوزاد، از بخش درميان بيرجند متولد شد، تحصيلات ابتدائى ومتوسطه خود را در بيرجند گذرانيد. وى پس از اتمام خدمت نظام وظيفه درسال 1344 براى تحصيل عازم آلمان شد و در سال 1357 موفق به اخذ درجه دكترى در زمينه جامعه شناسى وعلوم سياسى گرديد. از آن زمان به‏تدريس و سرپرستى سمينارها ونوشتن مقالات در دانشگاههاى كاسل و گوتينگن مشغول شد و درسال 1363 به موطن خود بيرجند بازگشت.

    علوى دربدو ورود به بيرجند، درمجتمع آموزش عالى وقت بيرجند به سمت استاديار ومعاون ادارى ومالى مشغول به كارگرديد. وى درسال 1364 باكوشش خود به تأسيس دانشگاه آزاد اسلامى اقدام كرد و در سمت مديريت آن انجام وظيفه نمود. ضمناً در تأسيس دانشكده پزشكى كه امروز به دانشگاه علوم پزشكى تبديل شده ونيز درتأسيس دانشگاه پيام نور واحد بيرجند سهم بزرگى دارد.

    علوى با برگزارى دو سمينار پربار نسبت به شناساندن موقعيت‏هاى اجتماعى، سياسى، اقتصادى وكشاورزى شهرستان بيرجند اقدامات ارزنده‏اى معمول داشته‏است. بعلاوه در عمران وآبادانى روستاى محل تولد خود باتأسيس مهد كودك، مدرسه راهنمايى ودبيرستان تلاشى قابل ملاحظه انجام داده است.

    از مردادماه 1374 به سمت رئيس دانشگاه آزاد اسلامى واحد گرمسار منصوب شد و سعى داشت باايجاد انستيتوى مطالعات زعفران وگسترش رشته‏هاى مختلف آموزشى موجبات ترقى و تعالى دانشگاه را فراهم سازد.

    از مهرماه 1376 به دانشگاه آزاد اسلامى واحد جنوب‏تهران منتقل گرديد. و از مهرماه 1378 در سمت قائم مقام و معاونت دانشكده حقوق وعلوم سياسى دانشگاه آزاد اسلامى واحد تهران مركزى انجام وظيفه مى‏نمايد.

 رؤساى بعدى به ترتيب خدمت عبارتند از :

 1- آقاى دكتر سيدابوالحسن علوى(17)   از تاريخ 9/5/74 تا 26/6/78

 2- آقاى على چهكندى نژاد   از تاريخ26/6/78

 3. دانشگاه علوم پزشكى، خدمات بهداشتى ودرمانى بيرجند

 دانشكده علوم پزشكى بيرجند درسال 1365 باهمت مسئولين وقت مجتمع آموزش عالى بويژه آقايان دكتر جمشيد درويش و دكتر عبداللَّه علوى افتتاح شد. اين دانشكده پس از تصويب وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكى، به صورت زير مجموعه دانشگاه علوم پزشكى مشهد فعاليت خود را آغاز كرد. درسال 1366 مدرسه عالى پرستارى به دانشكده پرستارى ارتقاء يافت و چندى بعد آموزشكده پيراپزشكى به آن اضافه گرديد.

    دانشكده علوم پزشكى درابتدا با 50 دانشجوى پزشكى و 40 دانشجوى پرستارى كار خود را آغاز كرد. دانشجويان دانشكده پزشكى، باكوشش اساتيد و تلاش مستمر خود على‏رغم جديدالتأسيس بودن در هفتمين دوره امتحان جامع علوم پزشكى كه درسال 1371 برگزار گرديد در بين 29 دانشگاه علوم پزشكى، مقام اول راكسب كردند. به پاس اين پيروزى، وزارت بهداشت، درمان وآموزش پزشكى، مجتمع آموزش پزشكى بيرجند شامل:دانشكده پزشكى، دانشكده پرستارى و آموزشكده پيراپزشكى رادرسال 1372 به سطح دانشگاه علوم پزشكى وخدمات بهداشتى ودرمانى‏ارتقاء داد.

    دانشجويان اين دانشگاه تاكنون هشت نوبت درامتحان جامع علوم پزشكى شركت كرده و در پنج نوبت )آخرين بارمهرماه 1377 - آزمون نوزدهمين دوره( مقام اول راحائز گرديده‏اند. ضمناً در آزمون پره‏انترنى نيز تاكنون دانشگاه بيرجند مقام اول را كسب كرده‏است.

    دانشگاه علوم پزشكى درحال حاضر داراى سه دانشكده »پزشكى«، »پرستارى و مامائى« و »آموزشكده پيراپزشكى« با سيزده رشته تحصيلى مى‏باشد.

    اين دانشگاه از امكانات و فضاى آموزشى كافى بهره‏مند است. حدود 500 هزار متر مربع زمين در حاشيه خيابان معلم وغفارى دراختيار دانشگاه است كه در اين محل دانشكده‏هاى مختلف دانشگاه قرار دارد.

    علاوه بر اين باغ فتح كه‏درخيابان غفارى واقع است و داراى امكانات و زمين‏هاى ورزشى خوبى مى‏باشد، توسط دانشگاه پزشكى خريدارى شده است. دانشگاه علاوه بر دو خوابگاه كه داشته است يك باب خوابگاه 360 نفرى درزمينى به مساحت 102 هزار متر مربع براى دانشجويان پسر ساخته است. كه بر روى هم با خوابگاه دختران كه در محوطه دانشگاه قرار دارد تا مهرماه 78 داراى 3 خوابگاه به ظرفيت 850 نفرمى‏باشد.

    كتابخانه دانشگاه كه هم زمان با تأسيس دانشكده پزشكى شروع به كار نموده درحال حاضر داراى 8800 جلد كتاب فارسى و 5800 جلد كتاب لاتين و 165 نشريه فارسى و 215 نشريه لاتين مى‏باشد. ضمناً اين كتابخانه يك شعبه در بيمارستان امام رضا و يك شعبه در دفتر نمايندگى نهاد رهبرى دارد.

    شايان ذكر است دانشگاه به زمينه‏هاى پژوهشى نيز توجه كافى مبذول مى‏دارد. از اقدامات مهم دانشگاه انتشار مجلّه علمى - پژوهشى مى‏باشد كه از سال 1373 تاكنون، 9 شماره آن چاپ و منتشر شده است.

    اين دانشگاه داراى 60 نيروى تخصصى در زمينه‏هاى مختلف مى‏باشد كه خوشبختانه 75% آنها بومى هستند و 95% دروس تخصصى دانشگاه توسط اين عده تدريس مى‏شود و تنها براى تدريس 5% دروس از نيروهاى تخصصى دانشگاه پزشكى مشهد استفاده مى‏گردد.

    آزمايشگاههاى دانشگاه عبارتند از: بيهوشى، انگل شناسى، ميكرب شناسى، بافت شناسى، پاتولوژى، ايمنولوژى، قارچ شناسى، فيزيولوژى و خون شناسى.

    آمار فارغ التحصيلان اين دانشگاه تا تيرماه 1378 عبارت است از: پزشكى 270 نفر، پرستارى پيوسته وناپيوسته 412 نفر، مامائى 48 نفر، بهداشت خانواده ومحيط 161 نفر، هوشبرى )بيهوشى( 68 نفر، راديولوژى 48 نفر اتاق عمل 78 نفر.

 زندگى‏نامه دكتر غضنفر فروزانفر

    در سال 1322 درروستاى خراشاد از توابع بخش مركزى بيرجند، متولد شده است. ايشان دوره ابتدائى را در خراشاد و دوره متوسطه را در بيرجند گذرانيد واز سال 46-1340 به شغل آموزگارى پرداخت. تحصيلات پزشكى را طى سالهاى 53-1346 دردانشگاه علوم پزشكى مشهد به اتمام رسانيد واز سال 1353 تا 1356 به عنوان پزشك عمومى در بيرجند خدمت كرد. وى از سال 59-1356 دوره تخصصى اطفال را در مشهد گذرانيد و از سال 1362-65 مسئوليت بيمارستان »امام رضا)«ع( بيرجند را عهده‏دار شد واز آن زمان تا مردادماه 1379 در سمت رئيس دانشكده و سپس رئيس دانشگاه و همزمان با آن در سمت سرپرست شبكه بهداشت شهرستان بيرجند ايفاء وظيفه نمود(18).

    فروزانفر عقيده دارد:"كه انسان دركارها و سرمايه‏هاى ملى، دست كم، همان قدر دل بايد بسوزاند كه براى كار و سرمايه خود دل مى‏سوزاند"، اين طرز تفكر سبب شده كه روز به روز بر توسعه و تكامل‏واحدهاى تحت نظارت ايشان افزوده شود.

    همان طور كه در مبحث معرفى دانشگاه علوم پزشكى گذشت، اهتمام آقاى دكتر فروزانفر درآموزش صحيح علوم پزشكى واستفاده بهينه از امكانات موجود، سبب شده است كه دانشجويان اين دانشگاه درآزمون جامع علوم پزشكى تا سال 5 1378بار به مقام اول ويك باربه مقام دوم نائل شوند.

    در زمينه ساخت مراكز آموزشى ودرمانى دانشگاه و بيمارستان امام رضا، دكتر فروزانفر شخصاً نظارت داشته و براساس گزارش معاونت پشتيبانى دانشگاه تا اواخر سال 1378 بيش‏از 100000 متر مربع ساختمان احداث نموده است.

    در زمينه بهداشت ودرمان، وقتى ايشان رياست بهداشت و درمان بيرجند را پذيرفتند در سطح شهرستان بيرجند 4 پزشك متخصص )دونفرايرانى و دونفر هلندى( و 10 پزشك عمومى ايرانى و 20 پزشك عمومى هندى و بنگلادشى وجود داشته كه امروزه نه تنها از پزشكان خارجى اثرى نيست، بلكه تعداد پزشكان متخصص به بيش‏از 60 نفر وعمومى به بيش از 150 نفر رسيده كه از نظر بهداشت و درمان، شهرستان بيرجند مقام دوم را بعداز شهر مشهد دارا مى‏باشد.

4. دانشگاه پيام نور

    هدف از تأسيس مراكز دانشگاهى پيام نور، بهره‏مندى از آموزش عالى بويژه براى آن عده ازمتقاضيانى است كه به دليل سنى يا شغلى از آن محروم مانده‏اند. دانشگاه پيام نور با ترويج و توسعه نظام آموزش، از راه دور با هم يارى مردم، دراين امر اقدام نموده است.

 اهداف دانشگاه را مى‏توان به طور خلاصه به شرح زير بيان نمود:

 1- فراهم كردن امكان ادامه تحصيل دراقصى نقاط كشور بدون عزيمت دانشجويان از محل كار و  زندگى.

 2- ايجاد امكانات ادامه تحصيل، براى كارمندان، خانه‏داران، كارگران و به طور كلى براى كسانى   كه تحصيل درنظام موجود دانشگاهى براى آنها ميسر نيست.

 3. ارتقاء سطح علمى و فرهنگى جامعه

 4. هماهنگ كردن سطح دانش و آگاهى برخى‏از نيروهاى كارآمد با وضعيت اجتماعى

 5. فعليت دادن به استعدادهاى بالقوه اى كه با وضعيت موجود قابل پرورش نيست.

    در دانشگاههاى پيام نور، نظام آموزشى‏نيمه حضورى مطرح است. بدين معنى كه دانشجويان در طول هفته ضمن انجام امور محوله، به مطالعه و يادگيرى دروس خود مى‏پردازند و در روزهاى پنجشنبه و جمعه، باشركت در كلاس‏هاى حضورى اشكالات خودر ا رفع مى‏كنند.

    مراكز دانشگاه پيام نور براساس قانون ومصوبات شوراى عالى گسترش، براساس درخواست مردم هر شهرستان، تأسيس مى‏گردد. درخواست كنندگان كه معمولاً از مسئولين ومعتمدين شهرستان مى‏باشند،هيأت مؤسس دانشگاه را بوجود مى‏آورند و نسبت به تأمين فضاهاى موردنياز و ملزومات آن اقدام مى‏كنند.

    قبل ازانقلاب اسلامى، دانشگاه سپاهيان انقلاب ايران )دانشكده مكاتبه‏اى، سال تأسيس 1347)ونيز دانشگاه آزاد، امر تعليم دانشجويان نيمه حضورى را به عهده داشتند و درواقع از سال 1366، دانشگاه پيام نور با استفاده از امكانات و تجربيات اين دانشگاهها، براساس مصوبات شوراى انقلاب فرهنگى گشايش يافت. دانشگاه پيام نور بيرجند متعاقب تأسيس دانشگاه مركزى، درسال 1367 با پذيرش 70 دانشجو در دو رشته شيمى و رياضى شروع به كار كرد. ليكن درحال حاضر در 8 رشته تحصيلى: رياضى، شيمى، زمين شناسى، جغرافيا، ادبيات فارسى، علوم تربيتى، مديريت دولتى، علوم اجتماعى و همچنين دوره‏هاى آموزشى كوتاه مدت، فرصت‏هاى تحصيلى جهت مشتاقان در سطوح كارشناسى و كارشناسى ارشد فراهم ساخته است.

   از مهرماه 1378 رشته آمار و در سال 1379 رشته زبان انگليسى بر رشته‏هاى دانشگاه اضافه شده است. تعداد دانشجويان اين دانشگاه در سال تحصيلى 1377-78 بيش‏از 1500 نفر بوده‏است. اكثر دانشجويان اين دانشگاه بومى شهرستانهاى بيرجند و نهبندان مى‏باشند كه طبعاً در توسعه منطقه و تأمين نيروى‏انسانى بسيار مؤثر مى‏باشند.

    دانشگاه پيام نور بيرجند داراى 80 عضو هيأت علمى ثابت و مدعو مى‏باشد كه امور مربوط به آموزش حضورى وتعليمات آزمايشگاهى را اداره مى‏نمايند.

    دانشگاه پيام نور از سال 1374 قطعه زمينى به وسعت 52 هكتار درشرق بيرجند، از زمين‏هاى على‏آباد لوله، تهيه نموده كه از همان سال قرار داد ساخت 4600 متر مربع كلاس‏هاى درس و ديگر تأسيسات آموزشى در دوفاز با پيمانكار منعقد نموده‏است. فاز اول با 2300 متر مربع زير بنا قرار بوده از آغاز سال تحصيلى 79-78 دراختيار دانشگاه قرار گيرد و دانشگاه از ساختمان فعلى استيجارى نقل مكان نمايد.

    رؤساى دانشگاه پيام نور از بدو تأسيس تاكنون به شرح جدول شماره 43 بوده است.

زندگى‏نامه دكتر هادى عربى

    در سال 1338 در سده قاينات متولد شده، تحصيلات ليسانس و فوق ليسانس خود را در زمينه فيزيك كاربردى از دانشگاه فردوسى مشهد وتحصيلات دكترى خود را در زمينه فيزيك كاربردى با گرايش حالت جامد از دانشگاه منچستر انگلستان درسال 1372 به انجام رسانيده است.

    عربى در دوره فوق‏ليسانس دو مقاله درمجلات فيزيك و پژوهش ايران و در دوره دكترى 8 مقاله در مورد ابر رسانه‏هاى گرم و پس از اتمام تحصيلات دكترى 4 مقاله درمجلات معتبر و كنفرانس‏هاى بين‏المللى ارائه داده است.

    وى از تاريخ 25/3/1373به سمت رئيس دانشگاه پيام نور بيرجند منصوب شده واز آن زمان در زمينه گسترش رشته‏هاى تحصيلى دانشگاه و نيز تهيه زمين 52 هكتارى و فراهم آوردن فضاى فيزيكى براى آموزش دانشجويان كوشش درخور تحسينى مبذول داشته است.

 5. دانشگاه صنايع ومعادن مركز بيرجند

    دانشگاه صنايع ومعادن مركز بيرجند يكى ازواحدهاى آموزشى پژوهشى وابسته به دانشگاه صنايع و معادن ايران مى‏باشد كه جهت ارائه آموزشهاى كاربردى و انجام پژوهش‏هاى صنعتى و معدنى در شرق كشور تأسيس شده است. اين دانشگاه به لحاظ برخوردارى از امكانات و تجهيزات پيشرفته علمى متناسب با دانش روز و مواد آموزشى در نوع خود درايران منحصر به فرد بوده و در ارتقاء سطح علمى متخصصان صنعت ومعدن كشور و مردم منطقه نقش بسزائى دارد.

    يكى‏از اهداف اين دانشگاه رواج دانش و صنعت معدن كارى و بهره‏بردارى از ذخاير معدنى در سطح كشور است. زيرا باوجودى كه اين صنعت، سابقه قديمى درايران دارد، توسعه كافى پيدا نكرده و بخوبى شناخته شده نيست ومردم كمتر اقدام به سرمايه‏گذارى دراين بخش نموده‏اند.

    اين دانشگاه درغرب شهرستان بيرجند درزمينى به مساحت 150000 مترمربع و بازيربنائى به مساحت 15000 متر مربع و با هزينه 15 ميليارد ريال از محل بودجه عمرانى كشور، احداث شده است. عمليات ساختمانى دانشگاه از سال 1371 آغاز و پس از اتمام ساخت و تجهيز از سال 1378 آماده بهره‏بردارى و پذيرش دانشجو مى‏باشد. دانشگاه داراى امكانات آموزشى از جمله ساختمان آموزشى و ادارى به مساحت 10000 متر مربع شامل 11 كلاس درس 30-50 نفرى، 10 آزمايشگاه عمومى وتخصصى: شيمى عمومى، فيزيك، نقشه‏بردارى، زبان خارجى، كامپيوتر، كانى شناسى، سنگ شناسى، مواد و كانه آرائى و 9 كارگاه: تراشكارى، نجارى، اتومكانيك، جوشكارى، برق، ماشين‏آلات معدنى و... مى‏باشد. از ديگر تأسيسات جنبى دانشگاه، كتابخانه، نمايشگاه سنگ و كانى، نمازخانه، سالن آمفى‏تئاتر چند منطوره با گنجايش 270 نفر، 3 خوابگاه دانشجوئى با ظرفيت 300 نفر و قابل توسعه تا 1500 نفر،مهمان سراى اساتيد و سالن غذاخورى با ظرفيت هر نوبت 500 نفر، سالن سرپوشيده ورزشى و زمين‏هاى باز ورزشى، ميدان فوتبال و فضاى لازم ادارى مى‏باشد.

  وجود چنين دانشگاهى دربيرجند، در دراز مدت منجر به بهره‏ورى وكارآئى مطلوبتر از نيروهاى انسانى خواهد شد. خاصه اينكه اين واحدهّم خود را مصروف آموزش علمى وعملى دانشجويان و دوره‏هاى آموزش ضمن خدمت كاركنان وزارت معادن و فلزات خواهد ساخت(19).

    باموافقت شوراى گسترش آموزش عالى، اين دانشگاه از بهمن ماه 1378 از طريق آزمون دانشگاه علمى كاربردى در مقطع كاردانى در 5 رشته: اكتشاف معدن، حفارى اكتشافى، نرم‏افزار رايانه، نرم‏افزار سيستم، و نقشه‏كشى صنعتى 30 نفر دانشجو پذيرفته است.

 6. مركز تربيت معلم شهيد باهنر بيرجند

    اين مركز از سال 1362 فعاليت آموزشى خود را با پذيرش 200 دانشجو در رشته‏هاى: "ادبيات فارسى، "آموزش ابتدائى"، "پرورشى"، و "حرفه‏و فن". آغاز نموده و پس ازآن رشته‏هاى "علوم تجربى"، "علوم اجتماعى"، "علوم رياضى"، "تربيت بدنى" به آن اضافه شده است. در سال تحصيلى 1378-79 اين مركز با تمام امكانات خود در دو رشته "علوم رياضى" و "دينى‏و عربى"، با 100 دانشجو به كار خود در سطح كاردانى ادامه مى‏دهد.

    اين مركز از كادر آموزشى ورزيده‏اى برخوردار است. كتابخانه اين مركز با حدود 12000 جلدكتاب، مجهز به سيستم رايانه‏اى مى‏باشد كه درخدمت استفاده كنندگان قرار دارد. مركز تربيت معلم داراى واحدهاى سمعى وبصرى" و آزمايشگاههاى: شيمى، فيزيك، زيست شناسى و زمين شناسى مى‏باشد ومى‏تواند نيازهاى دانشجويان را به نحو مطلوبى مرتفع سازد. تاكنون (1378) بيش‏از 1330 نفر ازاين مركز فارغ‏التحصيل و جذب ادارات آموزش و پرورش محل مورد تعهد خود شده‏اند.(20)

    مساحت اين مركز 8000 متر مربع بازيربناى بيش‏از 2700 متر مربع مى‏باشد.(21)

7. مركز آموزش عالى فرهنگيان بيرجند

    اين مركز به طور رسمى درمهرماه 1371 افتتاح شده است. اهداف تأسيس مركز، ارتقاء سطح علمى معلمان و فرهنگيان منطقه جنوب خراسان، آشنائى با روشهاى نوين تدريس، آشنائى با فن‏آورى آموزشى و كاربرد مواد آموزشى در تدريس، ايجاد انگيزه‏جهت مطالعه ونيز برگزارى دوره‏هاى كوتاه مدت ضمن خدمت بوده است.

    رشته‏هاى تحصيلى مركز از بدو تأسيس وقبل از آن عبارت بوده است از:

 الف ( تربيت كارشناس در رشته‏هاى: آموزش ابتدائى، دينى وعربى، مديريت آموزشى، ادبيات فارسى، دبيرى فيزيك، دبيرى رياضى، امور تربيتى و آزمايشگاه علوم

 ب( تربيت كاردان در رشته‏هاى: علوم تجربى، رياضى، مربى‏كودك، برنامه‏ريزى آموزشى، دينى وعربى، امور تربيتى وآموزش ابتدائى

    اين مركز تاكنون در دوره‏هاى كارشناسى 379 نفر و دررشته‏هاى كاردانى 867 نفر تربيت كرده است و درسال تحصيلى 79-1378 نيز داراى 128 نفر دانشجو درمقطع كاردانى و 114 نفر در مقطع كارشناسى دانشجو دارد.

    آموزشكده فنى وحرفه‏اى سپيده كاشانى

درمهرماه 1374 درشهرستان بيرجند تأسيس شد واهداف آن پيشبرد علم وجذب افراد بومى به منظور تأمين نيروى انسانى ماهر بوده است.

    درسال 1374 اين آموزشكده با دورشته "طراحى ودوخت" و "گرافيك" با جذب 111 دانشجو شروع به كار نمود. درسالهاى بعد به ترتيب رشته‏هاى "حسابدارى" "كودكيارى" و"كامپيوتر" و "فرش" بر رشته هاى آن اضافه گرديد. ضمناً باتوجه به تأسيس چند رشته جديد درشاخه فنى وحرفه‏اى و كار دانش شهرستان، اميد است در سال آينده "رشته‏هاى معمارى"، "تربيت بدنى"، " نقاشى"و "تغذيه" نيز بررشته‏هاى اين آموزشكده اضافه شود.

    دانشجويان اين آموزشكده از بين فارغ التحصيلان هنرستانهاو دبيرستانهاى كار و دانش انتخاب مى‏شوند كه اين امر نه تنها به تأمين نيروى انسانى مطلوب شهرستان مى افزايد بلكه موجب تشويق دانش آموزان هنرستانها در دبيرستانهاى كار ودانش نيز مى‏گردد.

    براساس آمار سال 1378، اين آموزشگاه درحال حاضر 521 دانشجو دارد . تعداد فارغ‏التحصيلان اين آموزشكده تاكنون 63 نفر در رشته طراحى ودوخت، 21 نفر حسابدارى، 28 نفر گرافيك‏و 13 نفر كودكيارى بوده است.

  مساحت اين آموزشكده شامل ساختمانهاى آموزشى 3275 متر مربع )استيجارى( با زير بناى 1500 متر مربع وساختمان خوابگاه با مساحت 9050 متر مربع با زير بناى 2014 متر مربع مى‏باشد.

 9. آموزشكده فنى وحرفه‏اى ابن حسام بيرجند )پسرانه(

    اين آموزشكده از اول مهرماه 1378 با پذيرش 140 نفر دانشجو در مقطع كاردانى فعاليت خود را آغاز كرده. فعاليت آموزشكده در ساختمانى نوساز واقع در خيابان غفارى و در زمينى به مساحت 3800 متر مربع با 600 متر مربع زيربنا در دو طبقه آغاز شده است.

    رشته‏هاى تحصيلى اين آموزشكده شامل: برق صنعتى، "ساخت وتوليد"، "مكانيك خودرو" و ساختمان مى‏باشد و در هر رشته 35 نفر دانشجو انتخاب شده است.

    در سال 1378 دانشجويان ازامكانات آموزشى و سلف سرويس مركز تربيت معلم، مركز آموزش عالى فرهنگيان و از كتابخانه‏هاى دانشگاههاى آزاد اسلامى وپيام نور استفاده مى‏كردند.

 10. مركز آموزش فنى وحرفه اى بيرجند )پسرانه(

    مركز آموزش فنى وحرفه‏اى شهرستان بيرجند، يكى از باسابقه‏ترين و قديمى‏ترين مراكز آموزش فنى وحرفه‏اى كشور محسوب مى‏شود. اين مركز، درزمينى به مساحت 40000 متر مربع و زيربناى 13000 متر مربع تأسيس شده و در نيمه دوم سال 1364، ساختمان آن به طور كامل تحويل گرديده است. مركز مذكور، فعاليت خود را در سه رشته برق ساختمان، سيم كشى الكتروموتور و لوله‏كشى آب سرد و گرم آغاز نمود. و پيوسته بر تعداد كارآموزان و رشته هاى فنى آن افزوده شده است. تعداد كارآموزان اين مركز به ترتيب از سال 68 لغايت 76 به اين شرح بوده است: 1875 ،2156 ،2991 3200 ،3276 ،1540 ،1100 ،200و 2548 نفر. به طورى كه مشاهده مى‏شود از سال 1372 از تعداد كارآموزان كاسته شده است. علت آن را بايد درايجاد مركز آموزش فنى حرفه‏اى در شهرستان قاينات دانست.

       اين مركز داراى شش پايگاه ثابت و سيار مى‏باشد كه تنها در مركز ثابت شماره 3 درسال 1376، تعداد 1200 نفر كارآموز در 20 رشته فنى شامل: برق ساختمان، برق صنعتى، ماشين‏هاى الكتريكى، جوشكارى، تراشكارى، لوازم خانگى سرد كننده، لوله‏كشى آب سردو گرم، تأسيسات حرارتى، برق اتومبيل، تعمير اتومبيل‏هاى سوارى،  درودگرى معرق، نقاشى صنايع، درودگرى شامل: درو پنجره چوبى، روكش كارچوب، نقشه‏كشى ساختمان، نقشه كشى صنعتى، راديو تلويزيون سياه وسفيد، تلويزيون رنگى و رايانه مشغول به تحصيل بوده‏ اند.

  در يك مكان استيجارى نيز آموزش خواهران شروع شده، ليكن مركز آموزشى خواهران در دست احداث مى‏باشد كه بزودى شاهد آموزش خواهران در زمينه‏هاى:قاليبافى، ماشين نويسى، خياطى، گلدوزى، ميوه سازى، گلسازى، معرق، حسابدارى، عروسك سازى، نقشه كشى ساختمان، برق ساختمان، تعمير لوازم خانگى گرم كننده، مرواريد بافى، قلاب بافى، مكرمه بافى و مشبك خواهيم بود.

    ازسال 72 تاكنون مركز آموزش فنى و حرفه‏اى بيرجند مقام نخست رادرسطح كشور به خود اختصاص داده است. ضمناً اين مركز ظرفيت پذيرش 120 كارآموز را به صورت شبانه روزى دارد.(22)

    مركز آموزش فنى وحرفه‏اى وابسته به وزارت كارو اموراجتماعى مى‏باشد.

 11- مركز آموزش مديريت دولتى بيرجند

    اين مركز زير نظر مركز آموزش مديريت دولتى خراسان، واز مراكز وابسته به سازمان امور ادارى واستخدامى كشور مى‏باشد. اهداف اين مركز برگزارى دوره‏هاى آموزشى كوتاه مدت در رشته‏ها و رسته‏هاى مختلف شغلى، به منظور وحدت رويه در سازمانهاى دولتى و نهادها وارتقاء سطح علمى كاركنان مى‏باشد.

    مركز آموزش مديريت دولتى بيرجند اولين بار در سال 1371 با پيگيرى فرماندارى بيرجند و موافقت مركز آموزش مديريت دولتى كشور شروع به آموزش كرده بود، در اين دوره آموزشى، مديريت پايه، ويژه مديران شهرستانهاى جنوب خراسان باحضور نمايندگان مركز آموزش كشور انجام شد. و به دنبال آن براساس اعلام نظر كارشناسان اعزامى از تهران تاكنون بيش از 30 دوره كوتاه مدت موفق، شامل: دوره‏هاى مديريت پايه، خدمات ادارى، مالى، كارگزينى، روش تحقيق، اصول برنامه‏ريزى و حسابدارى دولتى برگزار گرديده است.

    ظرف سالهاى اخير مركز آموزش مذكور، تصميم به ايجاد دوره‏هاى بلند مدت كاردانى و كارشناسى گرفته است. تاكنون 26 دانشجو دررشته كاردانى ادارى ومالى و 20 نفر در رشته كارشناسى ناپيوسته دولتى تحصيل كرده‏اند. درحال حاضر نيز 58 نفر در دو مقطع كاردانى ادارى و مالى و كارشناسى مديريت دولتى، مشغول به تحصيل مى‏باشند. اخيراً با گشايش دوره كارشناسى ارشد نيز موافقت گرديده است. )آواى بيرجند 1379)

    درسال 1376 چهار هزار مترمربع زمين به منظور ايجاد دانشكده مديريت دولتى از بنياد مستضعفان خريدارى شد كه درسال 1378 نسبت به احداث آن اقدام گرديده است.

12. آموزشكده كشاورزىِ مركز آموزش كشاورزى بيرجند

    مركز آموزش كشاورزى بيرجند با توجه به استعداد بالقوه و بالفعلى كه از نظر اساتيد، تجهيزات آزمايشگاهى ومزارع و باغها دارد از مهرماه 1375، نسبت به پذيرش دانشجو در رشته تكنولوژى توليدات باغى در سطح فوق ديپلم اقدام نموده وتا پايان سال 1378، تعداد 86 نفر فارغ‏التحصيل داشته است.

    مركز مذكور در نظر دارد در آينده به ايجاد رشته‏هاى ماشين‏هاى كشاورزى و گياهان داروئى و معطر در سطح كاردانى بويژه براى شاغلين وزارت كشاورزى اقدام كند.

    مركز آموزش كشاورزى و آموزشكده كشاورزى از نظر پرسنلى و بودجه زير نظر سازمان تحقيقات آموزش و ترويج كشاورزى و از نظر آموزشى زير نظر دانشگاه جامع فن‏آورى تهران مى‏باشد. تعداد پرسنل كارشناس وكارشناسى ارشد اين آموزشكده 12 نفر و تعداد دانشجو در سال 60 78-79 نفر بوده است.

    باشرح فوق بيرجند درحال حاضر داراى دو دانشكده كشاورزى در دانشگاههاى بيرجند وآزاد اسلامى و يك آموزشكده كشاورزى مى‏باشد.(23)

 مشخصات مؤسسات آموزش عالى بيرجند در سال 1377 - 78،

       مشخصات اين مؤسسات در رابطه با سال تأسيس، تعداد رشته‏ها، تعداد هيات علمى و تعداد دانشجويان به شرح جدول شماره 45 مى‏باشد.

 × اين مراكز از هيأت علمى دانشگاههاى بيرجند و به تعداد كم از اساتيد دانشگاههاى مشهد و تهران استفاده مى‏كنند. برخى از مؤسسات آموزش عالى از قبيل صنايع و معادن، مركزتربيت معلم شهيد باهنر، مركز آموزش فنى وحرفه‏اى و مركز آموزش مديريت دولتى از ظرفيت پذيرش كامل دانشجوى خود استفاده نمى‏كنند.

                    پيكى از شهر من واز كوى دوست(24)

« آفرين بر پيك شادى آفرين»

كآمد از سوى حبيبى نازنين

 پيكى، از شهر من واز كوى دوست

قاصدى، از شاعرى شورآفرين

 از ديار پاك من، آنجا كه هست

نغزتر در چشم، از خُلد برين

 از عبير آميزِ خاكِ مولدم

خاتم مُلكِ خراسان را، نگين

 يعنى، از ناف« قهستان »كهن

از گهر، زا« بيرجند» عنبرين

 يعنى‏ازشهرى كه شير مام من

مهر آن، با جان من كرده عجين

 شهر عشق من، كه من تا بوده‏ام

عشق آن بوده مرا آئين و دين

 نازنين شهرى، كه خواهم بام وشام

سجده را برخاك آن، سايم جبين

 آرى از آن شهر مهر ودوستى

پيك مهر دوست دور از بغض و كين

 آمد وآورد از«فرزين » راد

نامه‏اى و چامه‏اى هر دو گزين

 هر دو سرشار از صفا وشور و شوق

هر دو لبريز از وفا، هر دو متين

 هر دو آن نشأت گرفته از وفاق

هر دوان، پرمغز سنجيده متين

 در سلاست، آن چنان آب روان

در عذوبت، اين چنان ماء معين

 آن به خطى پخته زيبا، دلفريب

اين به سبكى سخته، شيوا، دلنشين

 گرچه ايران، گشته چون ماتم سرا

كس نباشد، هيچ با شادى قرين

 هر زمان، درهر طرف، از كيد خصم

موشك است و راكت است وبمب و مين

 مرگ مى‏بارد دمادم از هوا

درد، مى‏جوشد پياپى از زمين

 ليك كردم حال‏ها از اين و آن

ليك بردم، فيضها از آن واين

 مرحبا بر آن قلم، صد مرحبا

آفرين بر اين سخن صد آفرين

    «دكتر جمال رضائى »

    نوروز 1364